Vị ngọt nhân tạo không bao giờ là vô hại

Nhiều người trong chúng ta từng đứng trước quầy đồ uống hoặc kệ bánh kẹo, mắt lướt qua bảng thành phần và thở phào nhẹ nhõm khi thấy dòng chữ “zero calories”, “không đường” hay “diet”. Cảm giác đánh lừa được vị giác mà không phải trả giá bằng lượng calo nạp vào cơ thể mang lại một sự an tâm vô hình. Chúng ta tự nhủ rằng đây là lựa chọn thông minh cho vóc dáng và sức khỏe chuyển hóa.

Tuy nhiên, một nghiên cứu quy mô lớn vừa được công bố trên tạp chí y khoa Neurology của Viện Hàn lâm Thần Kinh Học Hoa Kỳ lại mang đến một lát cắt hoàn toàn khác, buộc những ai quan tâm đến sức khỏe dài hạn phải nhìn nhận lại thói quen này một cách nghiêm túc và đa chiều hơn.

Quy mô nghiên cứu và những con số biết nói

Nghiên cứu do Tiến sĩ Claudia Kimie Suemoto cùng các đồng nghiệp tại Đại học São Paulo, Brazil thực hiện, theo dõi một đoàn hệ lớn gồm 12.772 người trưởng thành trong khoảng thời gian trung bình 8 năm. Độ tuổi trung bình của nhóm tham gia khi bắt đầu là 52 tuổi.

Để đánh giá mức độ phơi nhiễm, nhóm nghiên cứu đã ghi nhận chi tiết khẩu phần ăn uống trong năm trước đó và tính toán lượng tiêu thụ trung bình hàng ngày của 7 chất tạo ngọt phổ biến: aspartame, saccharin, acesulfame-K, erythritol, xylitol, sorbitol và tagatose. Các tình nguyện viên được chia thành ba nhóm tiêu thụ: nhóm thấp nhất nạp khoảng 20mg mỗi ngày, trong khi nhóm cao nhất tiêu thụ trung bình 191mg mỗi ngày. Để dễ hình dung, 191mg aspartame xấp xỉ lượng chất tạo ngọt có trong một lon nước ngọt ăn kiêng tiêu chuẩn.

Chức năng não bộ được đo lường kỹ lưỡng qua ba mốc thời gian: điểm xuất phát, giai đoạn giữa và kết thúc nghiên cứu. Thay vì chỉ phỏng vấn chung chung, các nhà nghiên cứu đã sử dụng các bài kiểm tra nhận thức tiêu chuẩn để đo độ trôi chảy ngôn ngữ, trí nhớ ngắn hạn, khả năng nhớ lại từ ngữ và tốc độ xử lý thông tin.

Tốc độ lão hóa nhận thức tăng 62%

Sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu lớn như độ tuổi, giới tính, huyết áp cao và tiền sử bệnh tim mạch, kết quả cho thấy nhóm tiêu thụ chất tạo ngọt nhiều nhất có tốc độ suy giảm trí nhớ và tư duy nhanh hơn 62% so với nhóm tiêu thụ ít nhất. Mức chênh lệch này tương đương với việc não bộ bị già đi thêm khoảng 1,6 năm tuổi sinh học trong suốt 8 năm theo dõi.

Ngay cả ở nhóm tiêu thụ mức độ vừa phải, tốc độ suy giảm nhận thức vẫn nhanh hơn 35%, tương đương khoảng 1,3 năm lão hóa nhận thức cộng thêm. Khi bóc tách riêng lẻ từng chất, 6 trong số 7 chất gồm aspartame, saccharin, acesulfame-K, erythritol, sorbitol và xylitol đều có mối liên hệ rõ rệt với sự suy giảm hiệu suất tư duy tổng thể, trong đó chức năng ghi nhớ bị ảnh hưởng rõ nhất. Chất duy nhất không ghi nhận mối liên hệ tiêu cực trong tập dữ liệu này là tagatose, dù các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng điều này chưa đủ để khẳng định tagatose an toàn tuyệt đối hay có tác dụng bảo vệ thần kinh.

Ai là người chịu ảnh hưởng nhiều nhất?

Một phát hiện đáng lưu ý nằm ở sự phân hóa giữa các nhóm đối tượng.

Thứ nhất, mối liên hệ giữa chất tạo ngọt và sự suy giảm nhận thức thể hiện rõ rệt nhất ở nhóm người dưới 60 tuổi, đặc biệt ở khía cạnh độ trôi chảy của ngôn ngữ. Ngược lại, ở nhóm trên 60 tuổi, mối liên quan này lại không đủ mạnh để tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê. Điều này cho thấy giai đoạn trung niên có thể là “cửa sổ nhạy cảm”, nơi các yếu tố dinh dưỡng tích lũy âm thầm tác động lên cấu trúc và chức năng thần kinh trước khi các biểu hiện lâm sàng xuất hiện.
Thứ hai, nhóm người mắc bệnh tiểu đường chịu tác động nặng nề hơn đáng kể so với người bình thường. Đây là một nghịch lý đáng quan ngại, bởi chính những người cần kiểm soát đường huyết lại là nhóm đối tượng sử dụng chất làm ngọt nhân tạo thường xuyên và lâu dài nhất nhằm thay thế đường tinh luyện.

Tương quan hay nguyên nhân?

Là một người luôn tìm kiếm cơ sở dữ liệu trước khi đưa ra quyết định thay đổi lối sống, chúng ta cần tỉnh táo phân biệt giữa mối tương quan quan sát được và mối quan hệ nhân quả tuyệt đối.

Bản thân các tác giả nghiên cứu cũng khẳng định rõ:

Đây là nghiên cứu quan sát theo chiều dọc, không phải thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng. Do đó, kết quả chưa thể kết luận rằng chất tạo ngọt trực tiếp gây tổn thương tế bào thần kinh hay phá hủy trí nhớ. Dữ liệu dinh dưỡng được thu thập qua bảng hỏi tự hồi tưởng của người tham gia, vốn luôn tồn tại sai số nhất định về định lượng. Bên cạnh đó, các sản phẩm chứa chất tạo ngọt thường đi kèm trong nhóm thực phẩm siêu chế biến, nơi chứa nhiều phụ gia khác có thể cùng tác động tiêu cực lên hệ vi sinh đường ruột và trục não - ruột.

Dù vậy, một mẫu nghiên cứu gần 13.000 người trong gần một thập kỷ là một tín hiệu dịch tễ học đủ lớn để chúng ta không thể xem nhẹ. Việc đánh đổi một vị ngọt tức thời không calo để lấy nguy cơ lão hóa sớm của hệ thần kinh rõ ràng không phải là một bài toán tối ưu về mặt chi phí và lợi ích sinh học.

Lựa chọn nào cho lối sống thực tế?

Việc loại bỏ đường tinh luyện khỏi chế độ ăn để kiểm soát cân nặng, giảm viêm và phòng ngừa kháng insulin là một định hướng hoàn toàn đúng đắn. Nhưng việc vội vàng thay thế đường bằng các hợp chất hóa học tổng hợp hay rượu đường công nghiệp có lẽ chỉ là giải pháp “chữa cháy” tạm thời, mang tính đối phó hơn là bền vững.

Nếu cần một chút vị ngọt để cân bằng hương vị, việc ưu tiên các nguồn gốc tự nhiên, ít qua tinh chế như một chút mật ong nguyên chất, siro cây phong, đường dừa hoặc vị ngọt tự nhiên từ trái cây tươi nghiền nhuyễn như sốt táo là những phương án an toàn hơn cho sinh lý cơ thể.

Nhưng giải pháp căn cơ nhất vẫn là huấn luyện lại vị giác của chính mình. Khi chúng ta quen dần với hương vị nguyên bản của thực phẩm thô, thưởng thức vị đắng thanh của cà phê mộc, vị chát ngọt tự nhiên của ấm trà, nhu cầu tìm kiếm những cú hích vị giác nhân tạo sẽ tự khắc biến mất. Não bộ là tài sản quý giá và phức tạp nhất, và cách bảo vệ nó tốt nhất đôi khi chỉ đơn giản là quay về với những gì tự nhiên và tối giản nhất.

Tài liệu tham khảo

Natalia Gomes Gonçalves, Euridice Martinez-Steele, Paulo A. Lotufo, Isabela Bensenor, Alessandra C. Goulart, Sandhi Maria Barreto, Luana Giatti, Carolina Perim de Faria, Maria del Carmen Bisi Molina, Paulo Caramelli, Dirce Maria Marchioni, Claudia Kimie Suemoto. Association Between Consumption of Low- and No-Calorie Artificial Sweeteners and Cognitive Decline. Neurology, 2025; 105 (7) DOI: 10.1212/WNL.0000000000214023
Thomas Monroe Holland. The Dark Side of Sweet. Neurology, 2025; 105 (7) DOI: 10.1212/WNL.0000000000214129