Lòng Can Đảm Hiện Sinh

Chúng ta thường lầm tưởng rằng niềm vui (joy) là phần thưởng chỉ xuất hiện khi mọi vấn đề trong cuộc đời đã được giải quyết êm đẹp: công việc trôi chảy, sức khỏe hoàn hảo và thế giới quanh ta ngừng biến động. Chức năng cốt lõi của niềm vui không phải là sự hời hợt ngoài mặt, mà là cơ chế sinh tồn giúp bạn muốn tiếp tục sống, tiếp tục tiến về phía trước ngay giữa những giai đoạn kiệt quệ nhất.

Nếu cuộc đời không khắc nghiệt, chúng ta thậm chí không cần đến niềm vui. Khi thế giới bên ngoài dồn dập gửi đến những tín hiệu tiêu cực khiến cơ thể và tâm trí rơi vào trạng thái tê liệt hay tuyệt vọng, niềm vui chính là chiếc mỏ neo nội tại kéo chúng ta trở lại. Tiến sĩ Kelly McGonigal, nhà tâm lý học sức khỏe từ Đại học Stanford gọi đây là “lòng can đảm hiện sinh” (existential courage): năng lực nhận ra điều tốt đẹp ở bản thân, ở người khác và duy trì ý nghĩa cuộc sống mà không cần đợi hoàn cảnh bên ngoài trở nên hoàn hảo.

Sự thay đổi trạng thái

Nhiều người nghĩ cơ bắp chỉ dùng để nâng đỡ bộ xương hay giúp cơ thể di chuyển. Tuy nhiên, các nghiên cứu từ khoa học vận động đã phát hiện ra rằng cơ bắp hoạt động giống như một nhà thuốc nội sinh. Khi các bó cơ co lại trong lúc vận động, chúng tiết ra các hợp chất sinh hóa đặc biệt đi vào máu và truyền thẳng lên não bộ, hoạt động tương tự như thuốc chống trầm cảm tự nhiên, chúng là “những phân tử hy vọng” (hope molecules).

Bạn không nhất thiết phải lao vào những bài tập cường độ cao tại phòng gym mới nhận được lợi ích này. Bộ não và cơ thể chỉ cần nhận được tín hiệu rằng bạn đang chủ động tương tác với cuộc sống. Bước chuyển đổi quan trọng nhất là từ trạng thái bất động sang bất kỳ chuyển động nào. Chỉ cần đứng dậy khỏi ghế, đi bộ vài bước quanh sân, vươn vai hoặc bật một bản nhạc yêu thích trong 2 đến 3 phút để cơ thể lắc lư theo điệu nhạc cũng đủ tạo ra một “sự thay đổi trạng thái” (state change), kích hoạt giải phóng dopamine và endorphin, nhắc nhở hệ thần kinh rằng bạn vẫn đang tiến về phía trước.

Sử dụng ký ức để tái thiết ý nghĩa

Bộ não của chúng ta liên tục theo dõi các chỉ số sinh học để giữ cho cơ thể sống sót, nhưng nó cũng đồng thời tìm kiếm câu trả lời cho những câu hỏi hiện sinh:

• Tôi có đang đơn độc không?

• Những việc tôi làm có ý nghĩa gì không?

• Có điều gì tốt đẹp để mong đợi phía trước không?

Trong nghịch cảnh, não bộ rất cần những dữ liệu tích cực để cân bằng lại cảm giác quá tải. Một trong những công cụ mạnh nhất mà bộ não sở hữu chính là kho lưu trữ ký ức. Khi bạn chủ động gợi lại một kỷ niệm mang ý nghĩa sâu sắc, chẳng hạn như một khoảnh khắc bạn từng được ai đó nâng đỡ trong hoạn nạn, hoặc một lần bạn gom hết can đảm để vượt qua một thử thách tưởng chừng bế tắc, hy vọng sẽ lập tức gia tăng. Đặt cho mình câu hỏi: “Ký ức này mang lại cho tôi suy nghĩ hay cảm xúc quan trọng nào?”. Nó không chỉ giúp xoa dịu cảm giác đơn độc tức thời, mà còn định hướng bạn trở thành phiên bản kiên cường, sẵn sàng có mặt vì người khác như cách bạn từng được nhận.

Phá vỡ thiên kiến tiêu cực của nhận thức

Bộ não con người tiến hóa với một thiên kiến chú ý tiêu cực (negativity bias) bẩm sinh: nó luôn có xu hướng cảnh giác, ưu tiên rà soát lỗi sai, nguy cơ rủi ro và những điều tồi tệ có thể xảy ra để tự vệ. Khi căng thẳng kéo dài, lăng kính này thu hẹp lại khiến bạn gần như “mù” trước những điều tốt đẹp vẫn đang hiện diện xung quanh.

Bạn không thể ngăn chặn mọi biến cố ập đến, nhưng bạn có toàn quyền điều hướng tâm điểm chú ý của mình. Hãy rèn luyện sự chú ý như việc tìm một món hàng cụ thể trên kệ siêu thị. Trong bất kỳ khoảnh khắc nào, bạn có thể chủ động nhìn quanh và tìm kiếm một bằng chứng cho thấy có ai đó đã làm điều gì đó giúp cuộc sống của bạn tốt hơn, hoặc đơn giản là ghi nhận một hình ảnh khiến bạn dễ chịu. Vào cuối ngày, thay vì để tâm trí trôi dạt vào danh sách những việc chưa hoàn thành hoặc những rủi ro của ngày mai, việc chủ động chọn ra đúng một điểm sáng trong ngày sẽ gửi tín hiệu nhắc nhở não bộ rằng những điều tốt lành vẫn luôn khả thi.

Tin tưởng điều bạn yêu thích “Không cần lý do”

Bên cạnh bản năng tự vệ, mỗi người đều sở hữu một bản năng sâu xa gắn liền với niềm say mê nguyên bản gọi là “yêu thích vượt trên lý trí” (loving something beyond reason). Đó có thể là một sở thích ngách, đọc một thể loại truyện hư cấu, tỉ mẩn đan len, chơi một ván cờ, chăm sóc cây cối hay tương tác cùng thú cưng. Khi cuộc sống rơi vào áp lực, chúng ta thường có xu hướng gạt bỏ những điều này vì nghĩ chúng vô bổ hoặc tốn thời gian.

Các nghiên cứu tâm lý chỉ ra rằng khi con người chìm đắm vào những hoạt động yêu thích thuần túy, họ tìm thấy một không gian an toàn để tách khỏi nỗi đau và tái kết nối với bản thân. Đặc biệt, nghiên cứu về mối quan hệ giữa người và động vật cho thấy việc vuốt ve, chơi đùa hay nhìn vào mắt thú cưng là cách nhanh nhất để con người chạm vào cảm giác cười đùa, âu yếm và được đón nhận vô điều kiện. Đây không phải là sự nuông chiều bản thân vô ích, mà là cách bạn tôn trọng những nhu cầu tâm lý cốt lõi đang cần được nuôi dưỡng.

Quan sát các tín hiệu thay vì tự trách móc

Khi rơi vào bế tắc, nhiều người có phản ứng rút lui, tê liệt cảm xúc hoặc rơi vào tuyệt vọng. Bản chất của trạng thái đóng băng hay thu mình không phải là một sự yếu đuối hay thất bại cá nhân. Đó là cơ chế tự vệ đầy trắc ẩn của cơ thể và tâm trí: khi não bộ nhận định bạn đang mất kiểm soát hoặc rơi vào hoàn cảnh không an toàn, nó cố gắng làm bạn bớt cảm nhận nỗi đau bằng cách tách bạn ra khỏi hiện thực.

Thay vì giận dữ với chính mình, hãy hiểu rằng một phần bên trong bạn đang tìm cách che chở cho bạn. Tương tự, cảm giác vô vọng (hopelessness) thường bị khái quát hóa thành suy nghĩ “cả cuộc đời này không còn lối thoát”. Nhưng về mặt khoa học hành vi, vô vọng thực chất chỉ là một tín hiệu thông minh thông báo rằng: chiến lược bạn đang dùng hiện tại không còn hiệu quả nữa. Thay vì từ bỏ mục tiêu hay từ bỏ cuộc sống, tín hiệu này đòi hỏi sự linh hoạt (flexibility), hãy thay đổi cách tiếp cận, thử một giải pháp mới, hoặc mở lòng đón nhận sự giúp đỡ từ người khác để khơi thông lại nguồn hy vọng.

Chủ động tạo “Hành động tạo niềm vui”

Cảm giác bất lực (helplessness) xuất hiện khi bạn tin rằng mình không thể làm gì để xoay chuyển tình thế. Liều thuốc giải độc cho sự bất lực chính là tính chủ động và bạn thực hành điều này thông qua những lựa chọn vi mô mỗi ngày, được gọi là những “hành động tạo niềm vui” (acts of joy).

Bạn không cần phải đợi bản thân cảm thấy phấn chấn rồi mới hành động. Hãy làm một điều gì đó với nhận thức rõ ràng rằng hệ quả tự nhiên của nó sẽ tạo ra sự kết nối và nâng đỡ tinh thần. Đó có thể là việc chủ động gửi một tin nhắn động viên đến người bạn cũ, cắm một bình hoa nhỏ để không gian sống bớt ảm đạm, hoặc thậm chí là cho phép người khác giúp đỡ mình. Việc giúp đỡ ai đó, được người khác cảm ơn, hoặc chứng kiến lòng tốt giữa người với người chính là những nguồn tạo hy vọng mạnh mẽ nhất. Khi bạn lựa chọn hành động, bạn đang khẳng định lại năng lực kiểm soát cuộc sống của chính mình.

Đón nhận niềm vui bằng niềm vui

Nhiều người có thói quen gồng mình chịu đựng nghịch cảnh một mình vì sợ trở thành gánh nặng cho người xung quanh. Tuy nhiên, việc giấu giếm nỗi đau thực chất lại tước đi cơ hội được yêu thương, chăm sóc và kết nối sâu sắc của những người thực sự quan tâm đến bạn. Khi bạn can đảm chia sẻ những gì mình đang trải qua, bạn không chỉ tự giải tỏa mà còn tạo điều kiện cho người khác biến trải nghiệm sống của họ thành điểm tựa có ý nghĩa. Mối quan hệ lành mạnh luôn vận hành dựa trên sự nương tựa lẫn nhau (interdependence).

Mặt khác, một thử thách tâm lý lớn là khi bạn đang chật vật nhưng những người xung quanh lại đón nhận tin vui hay thành công lớn. Phản ứng tự nhiên có thể là sự so sánh, ghen tị hoặc muốn né tránh vì nỗi đau riêng bị khơi gợi. Thay đổi góc nhìn linh hoạt đó chính là “Hãy đón nhận niềm vui bằng niềm vui” (Meet joy with joy), con người luôn khao khát có bạn đồng hành trong những thời khắc hân hoan cũng nhiều như khi cần an ủi trong đau thương. Bạn không cần phải ép mình cảm thấy hoàn toàn vui vẻ ngay lập tức, mà hãy dựa vào sự trân trọng mối quan hệ để hiện diện và chúc mừng họ bằng sự chân thành. Khi bạn chủ động bước qua rào cản để chung vui với người khác, sự đồng điệu ấy sẽ gửi ngược lại cho bạn một tín hiệu mạnh mẽ rằng bạn không hề cô độc giữa cuộc đời này.

Nguồn tham khảo

• Myokines & Vận động (“Hope Molecules”)

  Pedersen, B. K., & Febbraio, M. A. (2012). Muscles, exercise and obesity: Skeletal muscle as a secretory organ. Nature Reviews Endocrinology, 8(8), 457–465. https://doi.org/10.1038/nrendo.2012.49

• Âm nhạc & Thần kinh học về Niềm vui (Dopamine & Endorphin)

  Salimpoor, V. N., Benovoy, M., Larcher, K., Dagher, A., & Zatorre, R. J. (2011). Anatomically distinct dopamine release during anticipation and experience of peak emotion to music. Nature Neuroscience, 14(2), 257–262. https://doi.org/10.1038/nn.2726

• Thiên kiến tiêu cực & Sự chú ý (Negativity Bias)

  Baumeister, R. F., Bratslavsky, E., Finkenauer, C., & Vohs, K. D. (2001). Bad is stronger than good. Review of General Psychology, 5(4), 323–370. https://doi.org/10.1037/1089-2680.5.4.323

• Tương tác Động vật & Oxytocin

  Nagasawa, M., Mitsui, S., En, S., Ohtani, N., Ohta, M., Sakuma, Y., Onaka, T., Mogi, K., & Kikusui, T. (2015). Oxytocin-gaze positive loop and the coevolution of human-dog bonds. Science, 348(6232), 333–336. https://doi.org/10.1126/science.1261022

• Gắn kết xã hội & Đón nhận niềm vui (“Capitalization”)

  Gable, S. L., Gonzaga, G. C., & Strachman, A. (2006). Will you be there for me when things go right? Supportive responses to positive event disclosures. Journal of Personality and Social Psychology, 91(5), 904–917. https://doi.org/10.1037/0022-3514.91.5.904