Giá trị của sách dành cho tâm trí

Vòng lặp luẩn quẩn của một tâm trí khép kín

Nếu toàn bộ dòng suy nghĩ của một người trong suốt một tuần được viết rõ ra giấy, bất kỳ ai cũng sẽ phải ngỡ ngàng trước mức độ đơn điệu, tầm thường và vô nghĩa của chúng. Tâm trí con người khi vận hành tự động thường chỉ quay cuồng trong cùng những xúc cảm lặp đi lặp lại, những sự đào bới vụn vặt thường nhật và những cám xúc âm tính cũ rích.

Đây là biểu hiện điển hình của hiện tượng suy ngẫm lặp lại và đóng khung nhận thức. Khi mỗi ngày chúng ta chỉ tiếp xúc với cùng những con người quen thuộc, sống trong một môi trường bất biến và tiêu thụ lặp đi lặp lại các chương trình truyền hình hay tập podcast giống nhau, thế giới tinh thần sẽ ngày càng co hẹp.

Sự giam hãm trong chiếc hộp nhận thức ấy không chỉ triệt tiêu khả năng sáng tạo mà còn là nguồn cơn gây nên cảm giác bế tắc, ngột ngạt và suy giảm động lực sống.

Cuộc phiêu lưu và tái cấu trúc góc nhìn

Một cuốn sách có sức mạnh kéo người đọc ra khỏi không gian vật lý chật chội và chiếc vỏ ốc vị kỷ để bước vào một cuộc phiêu lưu thực thụ. Cơ chế này tương đương với khái niệm giải định tâm trong tâm lý học nhận thức, năng lực tạm thời thoát khỏi góc nhìn chủ quan hạn hẹp để đồng hành và thẩm thấu những mô hình tinh thần hoàn toàn khác biệt.

Trong tâm lý học phát triển nhận thức (Jean Piaget)

• Bản chất: Là bước chuyển quan trọng khi trẻ bước vào giai đoạn thao tác cụ thể (Concrete Operational Stage, khoảng 7–11 tuổi). Trái ngược với trạng thái định tâm (Centration – chỉ chú ý vào một chi tiết bề nổi nổi bật nhất), giải định tâm cho phép não bộ điều phối đồng thời nhiều thuộc tính.

• Ví dụ: Khi rót nước từ cốc lùn bè sang cốc cao hẹp, đứa trẻ đã phát triển khả năng giải định tâm sẽ không kết luận “cốc cao có nhiều nước hơn” mà biết liên hệ đồng thời cả hai yếu tố: chiều cao tăng nhưng bề ngang hẹp lại, từ đó nhận ra lượng nước không đổi (bảo tồn thể tích).

Thông qua trang sách ta sẽ được trao quyền năng du hành thời gian:

• Đứng cạnh Hoàng đế Marcus Aurelius thời La Mã cổ đại để thấu hiểu cách một bậc đế vương vật lộn làm chủ nội tâm.

• Hòa mình vào bối cảnh chiến tranh Peloponnesus ở Hy Lạp.

• Chứng kiến những điều kỳ lạ ở Ai Cập cổ đại.

• Trò chuyện cùng trí tuệ bao la của Leonardo da Vinci thời Phục hưng.

• Hay theo chân Napoleon Bonaparte trên khắp các chiến trường.

Việc tiếp xúc với những tư tưởng kỳ lạ, khác biệt từ các nền văn hóa xa xôi đóng vai trò như một cú hích tái liên kết nhận thức, đập vỡ sự xơ cứng tinh thần và mở rộng trường nhìn ra thế giới. Giúp giảm bớt tính vị kỷ nhận thức (egocentrism), hỗ trợ ta nhận ra rằng người khác có thể nhìn thấy, suy nghĩ hoặc cảm nhận sự vật theo cách khác với góc nhìn của mình.

Cội rễ lịch sử và ảo tưởng về cái tôi độc lập

Mọi thứ ta nghĩ rằng ta biết về thế giới đều là một mô hình, mọi từ và mọi ngôn ngữ đều là một mô hình, mọi bản đồ và số liệu, sách vở, dữ liệu, phương trình, chương trình máy tính đều là các mô hình. Các mô hình của chúng ta đang khái quát ra còn lâu mới thể hiện được đầy đủ thế giới.

Đó là lý do ta phạm sai lầm và thường xuyên bị bất ngờ, trong đầu ta chỉ có thể theo dõi được vài biến số cùng một lúc. Sau đó, ta thường rút ra những kết luận phi logic từ những giả thiết không chính xác.

Một ảo tưởng tâm lý phổ biến của con người là niềm tin rằng suy nghĩ, quan điểm và ý tưởng của bản thân hoàn toàn độc lập và mang tính nguyên bản. Thực tế, không ai là một sinh thể biệt lập tự sinh ra từ khoảng trống. Thế giới đã vận hành hàng chục ngàn năm trước đó và mỗi cá nhân đều vô thức thừa hưởng cấu trúc tư duy từ cha mẹ, văn hóa cùng tiến trình hàng thế kỷ lịch sử.

Khi phớt lờ lịch sử và bỏ qua những bài học từ sách vở, con người tự cắt đứt mối dây liên kết với cội rễ thực tại. Thế giới nội tâm khi ấy ngày càng teo tóp, khả năng sáng tạo bị thui chột và bản thân rất dễ rơi vào trạng thái ức chế khi liên tục va vấp trước những cạm bẫy tâm lý mà tiền nhân đã đúc kết và hóa giải từ lâu. Tự neo mình vào dòng chảy lịch sử thông qua sách chính là điểm tựa vững chắc để xây dựng một bản lĩnh nội tâm sâu sắc và tư duy chiến lược kiên định.

Nuôi dưỡng cơn nghiện giá trị nhất của tâm trí

Vấn đề là chúng ta tự “huyễn hoặc” đến mức đáng sợ. Những người có học thức nhất trong chúng ta vẫn bám vào niềm tin duy ý chí… Đạt được kiến thức luôn gắn với việc biết mình nhỏ bé hơn, gần như chính là việc biết mình không biết gì. Bài học đầu tiên từ kiến thức về thế giới là thế giới vĩ đại hơn hiểu biết của chúng ta về nó.

Trong một thế giới đầy rẫy những kích thích ngắn hạn làm phân mảnh sự chú ý, việc rèn luyện sự gắn kết bền bỉ với những trang sách là thói quen mang lại giá trị chuyển hóa sâu sắc nhất cho đời sống tinh thần. Đắm chìm vào những tác phẩm giàu chiều sâu không chỉ nâng đỡ tâm hồn mà còn huấn luyện lại sự tập trung và sức bền nhận thức.