Góc nhìn về sách lý thuyết gắn bó

Đây là cuốn sách về lý thuyết gắn bó viết thú vị nhất tôi từng đọc. Thú vị vì cách tác giả lật lại niềm tin mà chúng ta dùng để nói về sự gắn bó giữa người với người hiện nay vốn được coi là một kịch bản lý tưởng.

Tiền đề cơ bản của các quan điểm hiện đại là: Mối quan hệ lý tưởng phải là sự kết hợp giữa hai người tự cung tự cấp, gắn kết một cách trưởng thành, tôn trọng và duy trì ranh giới rõ ràng. Nếu bạn phát triển sự phụ thuộc mạnh mẽ vào đối tác, bạn đang bị xem là thiếu sót và được khuyên nên cải thiện bản thân để độc lập hơn, phát triển “ý thức lớn hơn về bản thân”.

Nhưng khoa học lại chứng minh một cơ chế hoàn toàn khác.

1. Hệ thống gắn bó: cơ chế sinh học của con người

Trên thực tế, nhu cầu được ở gần một người đặc biệt quan trọng đến mức não bộ có một cơ chế sinh học đặc biệt chịu trách nhiệm tạo ra và điều chỉnh mối liên hệ của chúng ta với các nhân vật gắn bó (cha mẹ, con cái và đối tác tình cảm). Cơ chế này được gọi là hệ thống gắn bó. Nó bao gồm những cảm xúc và hành vi đảm bảo rằng chúng ta luôn an toàn và được bảo vệ bằng cách ở gần những người thân yêu.

Khi hiểu được điều này, trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta bắt đầu nhìn nhận hành động của mọi người rất khác. Những hành vi mà chúng ta từng gán cho đặc điểm tính cách cá nhân, hoặc dán nhãn là phóng đại, giờ đây đều có thể được lý giải một cách rõ ràng và chính xác thông qua lăng kính của lý thuyết gắn bó. Mặc dù nhiều người biết rằng mối quan hệ an toàn và không an toàn là hai thế giới khác nhau, nhưng nếu không có kiến thức này, họ không thể đặt ngón tay của mình vào chính xác điểm chạm của sự khác biệt đó là gì.

2. Phân loại 4 phong cách gắn bó

Khi nghe đến phong cách gắn bó, hầu hết mọi người thường không gặp khó khăn trong việc nhận ra xu hướng của chính mình: “Tôi lo âu”, “Tôi chắc chắn là người né tránh” hoặc “Tôi nghĩ rằng tôi an toàn”. Dựa trên mức độ lo âu và né tránh sự thân mật, chúng ta được phân loại cụ thể như sau:

• Gắn bó An toàn: Bạn cảm thấy thoải mái với sự thân mật với đối tác tình cảm của mình (ít tránh sự thân mật) và không bị ám ảnh nhiều về mối quan hệ hoặc về khả năng đáp lại tình cảm của đối tác (ít lo âu).

• Gắn bó Lo âu: Bạn khao khát sự thân mật và gần gũi (ít tránh thân mật) nhưng có nhiều bất an về việc mối quan hệ đang đi đến đâu. Những điều nhỏ nhặt mà đối tác làm có xu hướng khiến bạn dễ khó chịu (lo âu cao).

• Gắn bó Né tránh: Bạn cảm thấy không thoải mái khi mọi thứ trở nên quá gần gũi, thân mật. Bạn coi trọng sự độc lập và tự do của bản thân hơn là mối quan hệ (tránh thân mật cao) và không có xu hướng lo âu về cảm xúc hoặc cam kết của đối tác (ít lo âu).

• Gắn bó Lo âu - Né tránh: Bạn vừa không thoải mái với sự thân mật, vừa rất lo quan tâm về sự sẵn sàng của đối tác. Đây là một sự kết hợp hiếm hoi. Chỉ một tỷ lệ nhỏ dân số rơi vào loại này, và họ có thể hưởng lợi từ việc tìm hiểu thông tin của cả hai phong cách lo âu và né tránh.

3. Nguồn gốc và khả năng thay đổi phong cách gắn bó

Những phân loại này đến từ đâu?

Ban đầu, người ta đưa ra giả thuyết rằng phong cách gắn bó hiện tại hoàn toàn được xác định bởi cách bạn được chăm sóc khi còn nhỏ. Điều này đến từ việc các nhà nghiên cứu quan sát cách trẻ sơ sinh (thường từ 9 đến 18 tháng tuổi) cư xử trong bài kiểm tra “tình huống kỳ lạ”.

Để làm rõ câu hỏi: “Ngay cả khi có xu hướng an toàn trong thời thơ ấu, liệu nó có kéo dài đến tuổi trưởng thành không?”, một nghiên cứu cắt dọc trong 10 năm đã đánh giá lại các đối tượng từng là trẻ sơ sinh trong những năm 1970 - 1980 khi họ bước vào tuổi 20.

Kết quả cho thấy mối tương quan không phải là nhân quả tuyệt đối. Phong cách gắn bó an toàn không bắt nguồn từ một yếu tố duy nhất, mà là sự kết hợp của:

• Mối liên hệ ban đầu với cha mẹ.

• Trạng thái tích cực của cha mẹ (sự hài lòng trong hôn nhân, ít căng thẳng/trầm cảm, hỗ trợ xã hội và thời gian hoạt động cùng trẻ).

• Tính cách cởi mở của đứa trẻ (giúp cha mẹ dễ đối ứng hơn).

• Di truyền, môi trường và các trải nghiệm tình cảm khi trưởng thành.

Tỷ lệ thay đổi ở tuổi trưởng thành

Ngày nay, chúng ta biết rằng phong cách gắn bó ở tuổi trưởng thành linh hoạt hơn thế:

• Trung bình, khoảng 70 đến 75% người trưởng thành vẫn giữ nguyên loại gắn bó tại các thời điểm khác nhau trong cuộc đời.

• 25 đến 30% dân số còn lại có sự thay đổi trong phong cách gắn bó của họ.

Các mối quan hệ tình cảm ở tuổi trưởng thành mạnh mẽ đến mức chúng thực sự sửa đổi niềm tin và thái độ cơ bản nhất của chúng ta đối với sự kết nối. Sự thay đổi có thể xảy ra theo cả hai hướng: những người an toàn có thể trở nên kém an toàn hơn, và ngược lại, những người ban đầu không an toàn có thể trở nên ngày càng an toàn.

4. Ứng dụng giao tiếp hiệu quả trong mối quan hệ

Vẻ đẹp của giao tiếp hiệu quả là nó cho phép bạn biến một điểm yếu thành một tài sản quý giá. Việc nói ra nhu cầu nghe có vẻ như đang “thiếu thốn”, nhưng cách tiếp cận này thực chất giúp bạn nói ra suy nghĩ như một điều hiển nhiên. Bạn không tỏ ra yếu đuối mà ngược lại rất tự tin và quyết đoán.

Phương pháp này mang lại những lợi ích rất lớn:

• Không gây áp lực cho đối phương: Bạn giao tiếp theo cách không gây khó chịu và không đặt đối tác vào vị trí đóng khung giá trị kỳ vọng. Điều này cho phép họ cởi mở với bạn mà không cảm thấy bị tấn công, chỉ trích hoặc đổ lỗi.

• Tiết lộ bản chất đối phương nhanh chóng: Giao tiếp hiệu quả là cách nhanh nhất, trực tiếp nhất để xác định xem đối tác tiềm năng có thể đáp ứng nhu cầu của bạn hay không. Phản ứng của họ có thể tiết lộ nhiều điều trong 5 phút hơn là những gì bạn phải mất nhiều tháng trời tự đoán mò.

• Giúp đối tác dễ dàng đáp ứng bạn: Bằng cách nêu rõ nhu cầu của mình (cho dù đó là mối quan hệ hoàn toàn mới hay đang duy trì), bạn đang giúp đối tác đáp ứng chúng dễ dàng hơn rất nhiều. Họ sẽ không cần phải đoán xem có điều gì đang làm phiền bạn hoặc điều cụ thể đó là gì.