Bộ não kiến tạo cảm xúc của bạn

Cú lừa của biểu cảm

Hãy tưởng tượng bạn đang xếp hàng chờ thanh toán ở siêu thị sau một ngày làm việc mệt mỏi. Người thu ngân phía trước mặt lạnh như tiền, quăng đồ đạc vào giỏ một cách cộc lốc và không hề nở một nụ cười xã giao. Trong đầu bạn lập tức xuất hiện suy nghĩ rằng người này thật thô lỗ, hách dịch và đang trút giận lên khách hàng. Thế nhưng, liệu nét mặt lạnh lùng đó có thực sự là minh chứng cho sự bất lịch sự hay giận dữ?

Dưới góc độ của thần kinh học hiện đại, kết luận nhanh chóng của chúng ta chứa đựng một lỗ hổng mênh mông về mặt khoa học. Không ai trong chúng ta, từ người bình thường cho đến các chuyên gia tâm lý hay hệ thống trí tuệ nhân tạo tân tiến, có thể nhìn vào khuôn mặt của một người mà “đọc” chính xác cảm xúc đang diễn ra bên trong họ.

Lý do vô cùng đơn giản nhưng lại làm đảo lộn toàn bộ những gì chúng ta từng được học: cảm xúc không phải là thứ có sẵn để lộ ra ngoài hay để người khác đọc được. Trong nhiều thập kỷ, chúng ta thường khắc họa cảm xúc như những phản ứng sinh lý bẩm sinh, được cài đặt sẵn trong những “mạch cảm xúc” cổ xưa giấu sâu trong bộ não. Theo góc nhìn truyền thống này, khi một sự kiện bất ngờ xảy ra, một mạch cảm xúc tương ứng sẽ bị kích hoạt, làm bùng lên nỗi sợ hãi, sự tức giận hay niềm hân hoan mà con người hoàn toàn không thể cưỡng lại. Chúng ta tự xem mình là nạn nhân bị phó mặc cho những cơn bão cảm xúc lôi kéo. Tuy nhiên, hàng loạt công trình nghiên cứu quét quần thể não và đo đạc sinh lý học trong nhiều năm qua đã chứng minh điều ngược lại. Không hề tồn tại bất kỳ một mạch cảm xúc bẩm sinh nào trong bộ não con người, cảm xúc không tự nhiên xảy đến với bạn; cảm xúc là do chính bộ não của bạn tạo ra trong từng khoảnh khắc.

Cỗ máy dự đoán

Để hiểu được cơ chế vận hành kỳ diệu này, hãy hình dung bộ não của chúng ta giống như một cỗ máy dự đoán liên tục. Khi bạn nhìn thấy những vệt màu đen trắng hỗn loạn trên một bức ảnh, ban đầu bộ não rơi vào trạng thái mù trải nghiệm. Bạn cố gắng đào bới trong kho dữ liệu quá khứ, đưa ra hàng ngàn câu hỏi ngầm để tìm xem hình ảnh này giống với cái gì nhất mà bạn từng trải qua. Và ngay khi bạn được cho xem một bức ảnh hoàn chỉnh về một con rắn, tri thức mới ấy lập tức can thiệp, thay đổi toàn bộ cấu trúc thị giác của bạn. Lần tiếp theo nhìn lại những vệt đen trắng ban đầu, bạn không còn thấy các mảng màu vô nghĩa nữa mà thấy ngay hình ảnh con rắn hiện lên rõ mùng một.

Đó chính là cơ chế dự đoán, não bộ không đơn thuần phản ứng thụ động với thế giới khách quan thông qua các giác quan. Ngược lại, nó dùng toàn bộ trải nghiệm tích lũy từ quá khứ để dự đoán, gán ý nghĩa và kiến tạo nên thực tại mà bạn đang cảm nhận. Cơ chế kiến tạo này áp dụng chính xác cho cách chúng ta trải nghiệm cảm xúc. Khi quan sát khuôn mặt của người khác, não bạn không chỉ tiếp nhận chuyển động của cơ mặt như sự co nét môi hay nheo mắt. Nó dùng bối cảnh văn hóa và trải nghiệm cũ để dự đoán ý nghĩa của chuyển động đó. Một khuôn mặt lạnh như đá của người thu ngân có thể là sự cộc lốc, nhưng trong một bối cảnh khác, đó lại là sự chịu đựng kiềm chế của một người đang gánh chịu một cơn đau thể xác tột cùng. Chuyển động cơ thể hay nét mặt không mang ý nghĩa cảm xúc nội tại; chúng chỉ trở thành cảm xúc khi được bộ não đặt vào một bối cảnh cụ thể để gán nghĩa.

Cảm giác và cảm xúc

Điều này dẫn chúng ta đến một sự phân biệt vô cùng quan trọng trong sinh lý học: sự khác biệt giữa cảm giác cơ bản và cảm xúc hoàn chỉnh. Từ khi sinh ra, bộ não đã được kết nối để tạo ra các cảm giác sinh lý sơ khai. Đó là những bản tóm tắt thô sơ về tình trạng bên trong cơ thể như sự dễ chịu, khó chịu, hưng phấn hay mệt mỏi. Bạn có thể hình dung các cảm giác cơ bản này giống như một chiếc nhiệt kế báo cáo tình trạng vận hành của cơ thể. Tuy nhiên, bản thân sự mệt mỏi hay tim đập nhanh không phải là cảm xúc. Để biến một cảm giác sinh lý thô thành một cảm xúc có ý nghĩa, bộ não cần thực hiện một bước nhảy vọt về mặt kiến tạo.

Hãy xem xét hiện tượng cồn cào trong dạ dày khi bạn bước vào một tiệm bánh ngọt ngập tràn hương thơm của bánh nướng tươi, bộ não bạn dự đoán rằng cơ thể sắp tiếp nhận thức ăn, nó điều khiển dạ dày thắt lại và tiết dịch vị để chuẩn bị tiêu hóa. Trong ngữ cảnh đó, cảm giác cồn cào được bộ não dịch mã thành sự thèm ăn. Đáng chú ý là, cũng chính sự thắt lại của dạ dày đó, nếu xảy ra khi bạn đang ngồi trong phòng chờ của bệnh viện để nhận kết quả xét nghiệm, bộ não sẽ kết nối tín hiệu sinh lý ấy với bối cảnh lo âu và kiến tạo nên cảm giác sợ hãi tột cùng. Cùng một phản ứng sinh lý cơ thể, nhưng hai bối cảnh khác nhau sẽ tạo ra hai trải nghiệm cảm xúc hoàn toàn trái ngược.

Tái cấu trúc nguyên liệu

Sự thật khoa học này mở ra một cánh cửa mang tính cách mạng cho trí tuệ cảm xúc của con người. Nếu cảm xúc được tạo ra từ sự kết hợp giữa tín hiệu sinh lý và các dự đoán của não bộ, điều đó có nghĩa là bạn sở hữu nhiều quyền kiểm soát đối với cảm xúc của mình hơn những gì bạn từng tưởng tượng. Kiểm soát ở đây không phải là một trò ảo thuật tinh thần giúp bạn lập tức bấm tay xóa bỏ sự phiền muộn hay chữa lành những căn bệnh tâm lý mãn tính chỉ trong một giây. Kiểm soát cảm xúc là nghệ thuật tái cấu trúc các nguyên liệu mà não bộ sử dụng để đưa ra dự đoán.

Một ví dụ điển hình là hội chứng lo âu trước khi thuyết trình hoặc làm bài thi. Nhiều người trải qua cảm giác tim đập liên hồi, tay đổ mồ hôi và ngay lập tức dán nhãn đó là sự hoảng loạn, dẫn đến việc họ bị tê liệt tư duy và thất bại. Nhưng về mặt sinh lý, tim đập nhanh chỉ đơn giản là cơ thể đang bơm thêm oxy và dưỡng chất để chuẩn bị cho một trận chiến trí tuệ. Khi người ta được huấn luyện để dán nhãn lại phản ứng này, chuyển từ “sợ hãi” sang “s_ự quyết tâm dạt dào_”, bộ toàn bộ mô hình dự đoán của não bộ sẽ thay đổi. Tín hiệu tim đập nhanh lúc này trở thành nhiên liệu giúp họ tập trung cao độ và đạt kết quả vượt trội. Bằng việc thay đổi cách giải thích các tín hiệu sinh lý hôm nay, bạn đang rèn luyện cho bộ toàn bộ khả năng dự đoán linh hoạt hơn vào ngày mai.

Bắt bệnh tâm lý từ thể chất

Hơn thế nữa, việc hiểu rõ bản chất của cảm xúc còn giúp chúng ta phân biệt được ranh giới giữa nỗi đau sinh lý thuần túy và sự đau khổ về mặt cảm xúc. Nhiều khi bạn thức dậy vào buổi sáng với một cảm giác u uất, nặng nề kỳ lạ, ngay lập tức bộ não bắt đầu chạy đua để tìm kiếm lý do. Bạn bắt đầu diễn dịch cảm giác tồi tệ đó thành hàng loạt suy nghĩ tiêu cực về đống email chưa phản hồi, công việc ngập đầu hay những rắc rối trong mối quan hệ.

Tuy nhiên, sự u uất ban đầu đó rất có thể không xuất phát từ việc cuộc sống của bạn đang sụp đổ, mà chỉ đơn giản là cơ thể bạn đang bị thiếu ngủ, mất nước hoặc kiệt sức về mặt thể chất. Bằng cách tự hỏi bản thân xem liệu cảm xúc tiêu cực này có nguyên nhân thuần túy từ sinh lý hay không, bạn có thể biến một sự đau khổ tinh thần phức tạp trở thành một sự khó chịu thể xác đơn thuần, từ đó dễ dàng giải quyết bằng một ly nước hoặc một giấc ngủ sâu.

Làm chủ bản thiết kế cảm xúc

Tuy nhiên, sức mạnh mới này cũng đi kèm với một điều khoản quan trọng: sự trách nhiệm. Khi nhận ra bản thân không còn là nạn nhân thụ động của những mạch cảm xúc cố định, bạn phải chấp nhận rằng mình chính là kiến trúc sư cho những trải nghiệm của bản thân. Việc làm chủ cảm xúc không có nghĩa là bạn tự trách bản thân mỗi khi có cảm xúc tiêu cực, mà là nhận thức được rằng những hành động và cách dán nhãn trải nghiệm của bạn ngày hôm nay chính là dữ liệu đầu vào hình thành nên cách não bộ phản ứng trong tương lai.

Chấp nhận trách nhiệm kiến tạo cảm xúc có thể là một ý niệm khó nuốt đối với nhiều người, vì nó đòi hỏi sự nỗ lực và tự giác liên tục. Nhưng một khi bạn cởi bỏ được định kiến cũ, chủ động chăm sóc nền tảng thể chất và linh hoạt dán nhãn lại các phản ứng sinh lý, bạn sẽ khai mở một đời sống cảm xúc vô cùng tự do. Bạn không còn bị giật dây bởi những phản ứng tự động, mà trở thành người làm chủ cỗ máy dự đoán tinh vi nhất vũ trụ bộ não của chính mình.

Nguồn tham khảo

1. Thuyết cảm xúc kiến tạo

The theory of constructed emotion: An active inference account of interoception and categorization
Tác giả: Lisa Feldman Barrett (2017)
Nội dung tóm tắt: Đây là công trình công bố chính thức Thuyết Cảm xúc Kiến tạo dưới góc độ thần kinh học tính toán. Bài báo giải thích cách não bộ kết hợp tín hiệu nội cảm (interoception) với các khái niệm ngôn ngữ/văn hóa để “kiến tạo” nên cảm xúc trong từng thời điểm thay vì kích hoạt các mạch cảm xúc bẩm sinh.

2. Cơ chế não bộ dự đoán & cảm giác nội cảm

Interoceptive predictions in the brain
Tác giả: Lisa Feldman Barrett & W. Kyle Simmons (2015)
Nội dung tóm tắt: Công trình nghiên cứu mô hình “Mã hóa Dự đoán Nội cảm” (EPIC model). Bài báo chứng minh mạng lưới thần kinh não bộ liên tục đưa ra các dự đoán về trạng thái sinh lý bên trong cơ thể (như nhịp tim, dạ dày, hít thở) để duy trì sự cân bằng nội môi (allostasis), qua đó đặt nền tảng cho cảm giác cơ bản (affect) của con người.

3. Bác bỏ quan niệm “Đọc cảm xúc qua biểu cảm khuôn mặt”

Emotional expressions reconsidered: Challenges to inferring emotion in human facial movements
Tác giả: Lisa Feldman Barrett, Ralph Adolphs, Aleix Martinez, Stacy Marsella, & Seth Pollak (2019)
Nội dung tóm tắt: Một nghiên cứu tổng hợp quy mô lớn bác bỏ giả định rằng cơ mặt có “dấu bản quyền” cố định cho từng cảm xúc. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng nét mặt (như mỉm cười hay nhăn mặt) không mang ý nghĩa cảm xúc nội tại mà biến đổi linh hoạt tùy theo ngữ cảnh, văn hóa và dự đoán của người quan sát.