Lắng nghe và thấu hiểu

Có bao giờ bạn đứng giữa một cuộc tranh luận nảy lửa, nhìn hai bên dùng những lý lẽ đanh thép để công kích nhau, rồi lặng lẽ bước đi với một suy nghĩ: “Thực sự họ đâu có nói cùng một vấn đề”?

Khi chính bản thân chúng ta không để tình cảm chi phối, chúng ta sẽ nhận ra một sự thật trần trụi trong giao tiếp hằng ngày: mỗi bên đều đang xét đoán, đang đánh giá mọi thứ theo cảm nhận riêng của mình. Ở đó, không có gì có thể gọi là giao tiếp theo đúng nghĩa. Việc để tình cảm chi phối và luôn thường trực phán xét người khác chính là một chướng ngại lớn trong giao tiếp giữa người với người. Vậy, có cách gì để chúng ta né tránh được chướng ngại tâm lý này?

Từ sự rối loạn nội tâm đến rào cản giao tiếp

Để tìm câu trả lời, ta phải nhìn sâu vào thế giới bên trong. Trong mỗi cá nhân “rối loạn thần kinh”, luôn tồn tại những phần được gọi là vô thức bị ức chế, hay bị từ khước không được ý thức, bị ngăn chặn. Chính vì sự ngăn cách này, những phần ấy không còn bắt liên lạc được với phần ý thức hay phần tự điều hành của chính mình.

Chừng nào điều này còn diễn ra, thì bản thân chúng ta sẽ còn gặp những lệch lạc trong cách giao tiếp với người khác. Hệ quả là gì? Nội tâm bản thân thì khổ sở, mà việc giao tiếp của chính mình với tha nhân cũng trở nên cay đắng và bế tắc không kém.

Nhưng cuộc sống vốn vô thường, lòng người lại dễ thay đổi. Một ý niệm vừa nổi lên, một ý niệm khác đã vội chìm xuống. Tâm tư của con người lại càng như ánh đom đóm trong đêm, lúc sáng lúc tối, chập chờn bất định. Rốt cuộc, con người đang cố gắng trở thành chính mình ấy, họ phải đối diện với hai câu hỏi lớn của cuộc đời:

“Tôi là ai?” và “Làm thế nào tôi có thể trở thành chính tôi?”

Đứng trước dòng chảy bất định đó, con đường nên chọn thế nào, vẫn phải do chính bản thân quyết định, không phải ở một ai khác ngoài kia. Bản thân mỗi người phải chấp nhận mình là một sinh mệnh đang kiến tạo, chứ không phải là một công trình đã hoàn tất. Tiến trình này ví như một dòng sông đang chảy với những thay đổi từ từ hơn là một khối cố định và cứng nhắc; hay nói đúng hơn, đó là một khối tiềm năng đang thay đổi liên tục, chứ không phải là một thực thể cố định với những sắc thái sẵn có.

Thành nhân là gì?

Thành nhân không phải là một cái đích đóng khung. Thành nhân có nghĩa là:

• Gỡ bỏ mặt nạ - dũng cảm hạ xuống những rào chắn phòng vệ.

• Trải nghiệm cảm xúc - dám sống thật với những gì đang diễn ra bên trong.

• Trở thành chính mình - chứ không phải là một người khác.

Các giá trị, đặc điểm cốt lõi thực sự là cái được khám phá từ trải nghiệm của một cá nhân, chứ không phải cái mình cố tạo ra. Khi con người tiếp nhận mọi thông tin từ bên ngoài để phát triển nhận thức và thế giới bên trong, câu hỏi đặt ra là: Ý thức có phải là nguồn năng lượng chủ đạo cho mảnh đất bên trong đó? Bản thân chúng ta hoàn toàn có thể tự quan sát, tự duy vào giá trị và tìm ra trạng thái cân bằng của riêng mình. Nhưng làm sao để lọc các tác nhân bên ngoài khi nhận thức? Cái cảm giác ấy giống với cảm giác gì, và cấu trúc của nó như thế nào? Làm sao để đặt câu hỏi về trải nghiệm bản ngã của người khác?

”Hiểu” đứng trước “Biết”

Trong các mối quan hệ, khi ta nói “Tôi hiểu bạn”, thực chất ta đang hiểu cái gì? Hiểu nội tại hay ngoại tại? Hiểu hành vi hay hiểu xúc cảm?

Để Biết được ai đó, đôi khi chỉ là sự quan sát ngoại tại từ bên ngoài. Nhưng để Hiểu, chỉ có một cách duy nhất là bước vào câu chuyện của họ bằng một “lắng nghe chủ động”. Ta phải để bản thân tiếp nhận vào nhận thức, rồi quy nạp, chuyển hóa theo cảm nhận với những cảm xúc rõ ràng, được “gọi tên cụ thể”. Chỉ khi đó, sự đồng cảm và trắc ẩn mới xuất hiện, khuếch đại hàm ý rằng: hiểu người không còn nằm ở kết quả, mà là hiểu toàn bộ quá trình của họ.

Bên cạnh đó, một câu hỏi khác cũng thường trực xuất hiện: Làm sao bản thân có thể khám phá được rằng tình cảm đó từ người bên cạnh là “tuyệt”? Hay đó chỉ là những cảm giác thoáng qua khi gặp nhau? Ở góc độ bản thể thì tính cách con người luôn tích cực, vậy tại sao ở góc độ tôn giáo lại tiếp cận những điểm căn bản là tội lỗi của con người? Tại sao lại có sự mâu thuẫn như vậy?

Chấp nhận thực tại để kiến tạo

Hành trình thành nhân suy cho cùng là một chuỗi đối thoại thẳng thắn với chính mình. Sau cùng, ta học cách chấp nhận để cho người khác là chính họ. Bởi vì tôi càng muốn được là chính tôi, thì tôi càng sẵn sàng để cho bạn được là chính bạn, với tất cả ý nghĩa trọn vẹn của nó.

Đừng cố định nghĩa hay đóng khung bản thân vào những cấu trúc cứng nhắc. Hãy để cho chính những trải nghiệm lên tiếng, tự duy vào giá trị cốt lõi, gỡ bỏ mặt nạ và hòa mình vào dòng sông kiến tạo của cuộc đời.