Tôi làm điều đó chỉ vì tiền

Tại sao động lực nội tại lại quan trọng hơn chúng ta nghĩ

Khi ghé thăm bất kỳ sở thú nào, dù là nơi hiện đại bậc nhất, bạn cũng dễ dàng bắt gặp một cảnh quen thuộc với những chú hải cẩu. Nhân viên không phải là nghệ sĩ xiếc, họ chỉ đang làm công việc hàng ngày: cho ăn. Thế nhưng, mỗi lần thả con cá xuống, chú hải cẩu lại lập tức “biểu diễn”. Nó vỗ vây chào đám đông, uốn éo thân mình như tiên cá, khiến khán giả reo hò thích thú. Phần thưởng (con cá) dường như đã tạo ra hành vi mong muốn một cách hoàn hảo.

Nhiều người nghĩ rằng nguyên tắc này cũng áp dụng được với con cái, học trò hay nhân viên của mình.

“Cứ thưởng cho những gì mình muốn, hành vi đó sẽ lặp lại.”

Thông điệp nghe đơn giản và hấp dẫn nhưng thực tế lại phức tạp hơn nhiều.

Phần thưởng bên ngoài và giới hạn của nó

Với hải cẩu, khi người cho ăn biến mất, màn biểu diễn cũng ngừng ngay lập tức. Chúng không còn hứng thú vỗ vây hay uốn éo nữa. Phần thưởng có thể thúc đẩy hành vi, nhưng chỉ tồn tại trong lúc phần thưởng còn được duy trì. Còn với con người, đặc biệt là con cái, học trò và nhân viên, chúng ta lại mong muốn điều ngược lại: những hành vi tốt đẹp phải tiếp tục ngay cả khi không ai đứng đó trao thưởng.

Chúng ta muốn con cái tự giác học hành, chia sẻ việc nhà; muốn nhân viên duy trì hiệu suất mà không cần giám sát chặt chẽ.

Thay vì sự vô trách nhiệm và tha hóa đang ngày càng phổ biến.

Bài học từ những chú khỉ của Harry Harlow

Nhà tâm lý học Harry Harlow đã dành phần lớn sự nghiệp nghiên cứu khỉ vàng, những sinh vật năng động, thích chơi đùa, trêu chọc nhau và luôn tràn đầy niềm vui. Harlow đưa từng con khỉ vào lồng với một bộ đồ chơi giải đố gồm các ổ khóa, móc, bản lề. Không có phần thưởng thức ăn hay bất kỳ sự khuyến khích nào, những chú khỉ vẫn say mê khám phá. Chúng mở rồi đóng, thử đi thử lại hàng giờ, dường như chỉ vì thích thú với chính hoạt động đó.

Harlow gọi đây là động lực nội tại; động lực xuất phát từ bên trong, khi chính hoạt động mang lại sự thỏa mãn. Chúng ta không nên so sánh máy móc giữa động vật và con người, nhưng bài học ở đây rất rõ ràng và sâu sắc.

Hãy nhìn vào trẻ nhỏ. Sự hiếu kỳ của trẻ là nguồn năng lượng kỳ diệu. Chúng cầm mọi thứ lên, lắc, nếm, ném, hỏi “đây là cái gì?”, thử bẻ cong hoặc biến cái này thành cái khác. Trẻ không cần ai thưởng để khám phá. Chúng tự thử thách bản thân vì muốn làm chủ, vì thích thú với chính quá trình học hỏi. Động lực nội tại chính là thứ khiến trẻ em tràn đầy sinh lực và sáng tạo.

Chủ nghĩa hành vi và quan điểm sai lầm về con người

Ngược lại với thực tế này, chủ nghĩa hành vi (behaviorism) cho rằng con người cơ bản là thụ động. Chúng ta chỉ phản ứng khi môi trường đưa ra phần thưởng hoặc hình phạt.

Barry Schwartz đã chỉ ra rằng theo quan điểm này, con người chỉ hành động khi bị “cám dỗ” bởi phần thưởng bên ngoài.

Tuy nhiên, quan sát trẻ em ở nhà hay trường mẫu giáo cho thấy điều ngược lại hoàn toàn. Chúng chủ động khám phá, thao tác, thử thách bản thân mà không cần phần thưởng bên ngoài. Trẻ em không chờ ai lôi kéo bằng kẹo hay điểm số, chúng có động lực nội tại mạnh mẽ với việc học.

Vì vậy, những câu hỏi phổ biến như

• “Làm sao để thúc đẩy con cái học hành?”
• “Làm sao để nhân viên làm việc chăm chỉ hơn?”
• “Làm sao để mọi người uống thuốc đúng giờ?”

… thực ra là những câu hỏi sai. Chúng ngầm giả định rằng động lực là thứ chúng ta phải “tạo ra” cho người khác, thay vì thứ mà mỗi người đã sở hữu từ bên trong.

Động lực nội tại là gì?

Cách suy nghĩ hữu ích hơn là chấp nhận khái niệm động lực nội tại, thực hiện một hành động vì chính bản thân hoạt động đó mang lại niềm vui, sự thỏa mãn và ý nghĩa, chứ không phải vì phần thưởng bên ngoài.

• Ví dụ: khi vẽ một bức tranh, mục tiêu thực sự không chỉ là có được một bức tranh hoàn chỉnh (dù nó có giá trị). Mục tiêu sâu xa là đạt đến một trạng thái tồn tại cao đẹp, trạng thái mà bạn hoàn toàn đắm chìm, sáng tạo và kết nối với chính mình.

Khi phần thưởng bên ngoài phá hủy động lực nội tại

Nhiều nghiên cứu đã chứng minh một hiện tượng đáng báo động khi đưa phần thưởng bên ngoài vào những hoạt động vốn đã mang động lực nội tại, động lực đó thường bị suy giảm.

Một thí nghiệm kinh điển với trò chơi ghép hình cho thấy nhóm sinh viên được trả tiền để giải đố sau đó ít mày mò chơi tiếp hơn so với nhóm không được trả tiền. Một khi tiền biến mất, họ cũng ngừng chơi. Phần thưởng bên ngoài đã chuyển động lực từ “vì thích” thành “vì tiền”.

Khi hành động bị gắn với phần thưởng bên ngoài và phần thưởng đó bị rút dần, động lực cũng biến mất.

Sức mạnh và cái giá của đồng tiền

Không ai phủ nhận sức mạnh của tiền bạc. Nó thúc đẩy con người làm những việc khó khăn, chấp nhận rủi ro, thậm chí hy sinh sức khỏe. Nhiều người làm công việc họ ghét, cờ bạc, làm thêm giờ đến kiệt sức, hoặc dính vào những việc bất chính chỉ vì tiền.

Nhưng mấu chốt không phải tiền có tạo động lực hay không, mà là nó thường hủy hoại động lực nội tại và tạo ra hàng loạt tác động tiêu cực. Khi con người bị điều khiển bởi phần thưởng bên ngoài (tiền bạc, danh vọng, quyền lực), họ dần đánh mất sự kết nối với chính mình. Họ làm việc không phải vì đam mê hay ý nghĩa, mà vì phải làm. Đó chính là sự tha hóa.

Tha hóa xảy ra khi chúng ta mất kết nối với sức sống, sự hiếu kỳ và niềm vui tự nhiên mà mọi đứa trẻ đều có. Chúng ta từ bỏ việc thực hiện hành động vì chính bản thân hoạt động, để chạy theo những phần thưởng bên ngoài.

Kết quả là sự vô trách nhiệm, thiếu cam kết và cảm giác trống rỗng, những vấn đề đang rất phổ biến trong xã hội hiện đại.

Áp dụng vào thực tiễn

Để nuôi dưỡng động lực nội tại và tránh tha hóa, chúng ta cần thay đổi cách tiếp cận:

• Với bản thân: Hãy chọn công việc, sở thích và mục tiêu gần với niềm vui nội tại. Đặt câu hỏi: “Tôi làm việc này vì thích thú hay chỉ vì tiền/danh vọng?” Dành thời gian cho những hoạt động mà bạn đắm chìm mà không cần phần thưởng bên ngoài.
• Với con cái và học trò: Thay vì chỉ dùng phần thưởng và hình phạt, hãy tạo môi trường khuyến khích sự tò mò, cho phép thử nghiệm và thất bại. Khen ngợi nỗ lực và quá trình hơn là kết quả.
• Với đội ngũ: Xây dựng văn hóa tôn trọng autonomy (tự chủ), mastery (sự thành thạo) và purpose (mục đích ý nghĩa). Người ta sẽ cam kết hơn khi cảm thấy công việc có ý nghĩa nội tại.

Động lực nội tại không phải là thứ xa xỉ. Đó là nguồn năng lượng tự nhiên giúp chúng ta bền bỉ, sáng tạo và sống trọn vẹn. Trong thế giới đầy cám dỗ phần thưởng bên ngoài, việc bảo vệ và nuôi dưỡng nó chính là chìa khóa cho sự phát triển bền vững. Hãy nhớ lại đứa trẻ bên trong bạn, đứa trẻ luôn háo hức khám phá. Nếu bạn có thể giữ được ngọn lửa ấy, bạn không chỉ đạt được thành công mà còn sống một cuộc đời ý nghĩa, ít tha hóa hơn. Phần thưởng bên ngoài có thể hữu ích ở một số giai đoạn, nhưng động lực nội tại mới là thứ giúp chúng ta bay cao và xa trong hành trình cuộc sống.